Yerüstü su ehtiyatları
YAzərbaycanın su ehtiyatları Cənubi Qafqazın digər ölkələri ilə müqayisədə məhduddur və bütöv regiondakı su ehtiyatının yalnız 15 %-ni əhatə edir.
Ölkənin yerüstü su ehtiyatlarının mənbələrini çaylar, göllər, su anbarları və buzlaqlar təşkil edir. Yerüstü su ehtiyatları əsasən çaylarda cəmlənmişdir. Çay sularının ehtiyatlarının 67-70%-i qonşu ölkələrin ərazisində, qalanı isə (yerli axım) ölkəmizin daxili çaylarında formalaşır. Çay sularının ümumi təbii ehtiyatları 28,5-30,5 km3, qonşu ölkələrdən transsərhəd çaylarla daxil olan su ehtiyatları 19,0-20,5 km3, yerli axım 9,5-10,0 km3 təşkil edir.
Quraqlıq illərdə su ehtiyatları 22,6-27,0 km3-ə qədər azalır. Müvafiq olaraq, bu suların 17,1–14,3 km3 transsərhəd çaylarına aiddir. Kür və Araz çaylarının su ehtiyatları qonşu ölkələrin ərazisində istifadəsi nəticəsində 20%-ə qədər azaldılır. Bu da ölkədə su çatışmazlığının artmasına gətirib çıxarır (ildə təqribən 4-5 km3) və Azərbaycanda su tələbatının ödənilməsində çətinlik yaradır.
İqlim dəyişmələrinin təsiri nəticəsində su ehtiyatlarımız son onilliklərdə azalmışdır və beynəlxalq iqlim modellərinə əsasən onların gələcəkdə də azalma ehtimalı var. Ölkə əhalisinin artması, iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişafı və suvarılan kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi səbəbindən suya olan təlabat artan templə irəliləyir.
Son 33 ildə yerli çaylarda 1991-2023-cü illərdə sululuğun 1961-1990-cı illərlə müqayisəli 5,0 %-dən 21,2 %-dək, Transsərhəd çaylarda isə 9,1%-dən 21%-dək azalmışdır.
Mənbə: https://eco.gov.az/az/fealiyyet-istiqametleri/hidrometeorologiya/yerustu-su-ehtiyatlari
… bunun gibi, sağa hizalı olanlar.
Başlıklar da artık ayrı ayrı bloklar, ki bu da içeriğinizin genel organizasyonunun yapısını çıkartmanıza yardımcı oluyor.
Yeraltı su ehtiyatları
Azərbaycanın yeraltı su ehtiyatları
Mənbə: https://eco.gov.az/az/tebii-servetlerimiz/yeralti-sular
Məlumdur ki, Azərbaycan Respublikası ərazisində istifadəyə yararlı sular məhdud ehtiyatlara malik olmaqla qeyri-bərabər paylanmışdır. Orta illik həcmi 36 mlyd. m3-ə yaxın olan su ehtiyatlarının 21 mlyd. m3–i ölkə hüdudlarından kənarda formalaşır. Azərbaycan əhalisinin su təchizatında müstəsna rol oynayan iki əsas çayın – Kür və Arazın hövzələri bütünlüklə Ermənistanın ərazisini, Gürcüstan ərazisinin böyük bir hissəsini, eləcə də Türkiyə və İran ərazisində xeyli sahəni əhatə edir və Azərbaycannın sərhədlərini keçənə qədər artıq ciddi çirklənməyə məruz qalmış vəziyyətdə olur. Azərbaycan ərazisində su ehtiyatlarından içmək və təsərrüfat məişət ehtiyatları ilə yanaşı suvarma əkinçiliyi və kənd təsərrüfatının digər sahələrində, balıqçılıq, hidroenergetika, ekoloji və digər məqsədlərlə geniş istifadə olunur. Respublika ərazisində yerüstü su ehtiyatlarından illik istifadə 11-12 mlyd. m3 -ə yeraltı su ehtiyatlarından illik istifadə isə 2,5-2,8 mlyd. m3 -ə yaxındır.
İstifadəyə yararlı şirin (minerallaşma dərəcəsi 1,0 q/l-ə qədər) və az minerallaşma (1-3q/l) malik yeraltı sular respublika ərazisində Paleozoy yaşlı süxurlardan başlayaraq müasir dövr çöküntülərinə qədər bütün genetik tiplərdə intişar taparaq ölkəmizdə dağlıq və dağətəyi bölgələrində qeyri- bərabər yayılmışdır. Dağətəyi və düzənlik bölgələrin yeraltı suların regional istismar ehtiyatları Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidməti tərəfindən qiymətləndirilmiş, bəzi bölgələr (Qarabağ-Mil,Gəncə-Qazax) üzrə isə son dövrlərdə yeraltı su ehtiyatlarının yenidən qiymətləndirilməsi məqsədi ilə hidrogeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Şirin və az minerallaşmaya malik yeraltı suların regional istismar ehtiyatları Alazan-Əyriçay, Samur-Şabran, Şirvan, Qarabağ-Mil, Gəncə-Qazax, Naxçıvan, Lənkəran və s. dağətəyi düzənlikləri üzrə keçmiş SSRİ-nin və Azərbaycan SSRİ-nin ehtiyatlar komissiyasında təsdiq olunmuş və ya sınaqlanmışdır.
Regional istismar ehiyatları hüdudlarında (bəzi hallarda isə yeni sahələrdə) respublikanın şəhər, qəsəbə və kənd yaşayış məntəqələrinin suya olan ehtiyaclarını ödəmək məqsədi ilə dəqiq hidrogeoloji kəşfiyyat işləri aparılmış, mərkəzləşmiş və qrup su götürücüləri üzrə istismar ehtiyatları uyğun olaraq hesablanmış və təsdiq olunmuşdur. Hazırda Respublikanın 35-dən çox şəhər və qəsəbələrində əhalinin su ilə təchizatı tam və qismən yeraltı suların hesabına ödənilir. Bura Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Ağdaş, Ağstafa, Bərdə, Tərtər, Naxçıvan, Ordubad və s. aiddir.
Dağlıq bölgələrdə yeraltı suların proqnoz ehtiyatları inzibati rayonlar üzrə qiymətləndirilmiş və bütövlükdə 1806,9 min m3/gün təşkil edir. Qeyd etmək lazımdır ki, respublikanın düzənlik və dağətəyi bölgələrindən fərqli olaraq dağlıq bölgələrdə yeraltı suların ehtiyatlarını qiymətləndirmək istiqamətində hidrogeoloji tədqiqatlar tam aparılmamışdır. İsmayıllı, Quba, Qusar, Lerik, Yardımlı, Qazax, Tovuz və digər rayonların dağlıq ərazilərində yeraltı suların ehtiyatları qiymətləndirilməmişdir.
Son illərdə yeraltı suların axtarışı və kəşfiyyatı istiqamətində, regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramına uyğun olaraq Respublikanın qərb rayonlarının (Ağstafa, Tovuz, Şəmkir, Samux) qış otlaqları yerləşən Ceyrançöl ərazisində, yerli əhalinin xüsusilə də qaçqın və məcburi köçkünlərin məskunlaşdığı İsmayıllı, Beyləqan, İmişli həmçinin Lerik, Yardımlı, Xızı rayonları ərazilərində və Ağcabədi rayonunun “Hərəmi” sahəsində qabaqlayıcı geofiziki tədqiqatların müşayəti ilə müxtəlif məqsədlər üçün istifadəyə yararlı yeraltı su mənbələrinin axtarışı aparılmışdır. Hal-hazırda bu istiqamətdə axtarış-qiymətləndirmə işləri Şəki rayonunun dağətəyi, Siyəzən-Quba rayonlarının dağliq və dağətəyi (Ataçaydan Vəlvələçaya qədər) və Cəlilabad rayonları ərazisində davam etdirilir.
Ümumilikdə respublika üzrə müxtəlif illərdə aparılmış hesablamalara əsasən yeraltı suların regional istismar ehtiyatları – 23764,28 min m3/gün ( və ya ildə 9 mlrd. m3) təşkil edir. Ehtiyatlar Komissiyasında təsdiq olunmuş -12079,4 min m3/gün, o cümlədən dağlıq bölgələr üzrə – 126,4 min m3/gün. Bu ehtiyatlardan 1592,1 min m3/gün həcmində yeraltı suların ümumi minerallaşma 1-3 q/l arasındadır ki, bu sulardan suvarma və texniki məqsədlər üçün istifadə oluna bilər.
Respublika ərazisində şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin su təhcizatı məqsədi ilə 60-dan çox yataq üzrə yeraltı suların istismar ehtiyatlarının təsdiq edilməsinə baxmayaraq yalnız 20-ə yaxın mərkəzləşdirilmiş yeraltı sugötürücü fəaliyyət göstərir.
Son illərin rəsmi məlumatlarına əsasən şirin və azminerallaşmaya malik yeraltı sulardan istifadənin həcmi regional ehtiyatların 1,5, təsdiq olunmuş ehtiyatların isə isə 26%-ni təşkil edir. Yeraltı sulardan istifadənin 80%-i suvarma və texnikiməqsədlərə sərf olunur.
Azərbaycan Respublikası əraziisndə istifadəyə yararlı yeraltı suların 2014-cü ilə qədər qiymətləndirilmiş proqnoz ehtiyatları aşağıdakı cədvəldə göstərilir.
Bir tur deneyin, hiç haberiniz olmayan fakat WordPress’in hali hazırda yazılarınıza ekleyebileceği bir çok şey keşfedebilirsiniz. Şu an burada bulabileceklerinizin kısa bir listesi:
- Metin ve başlıklar
- Görseller ve videolar
- Galeriler
- Gömüler, YouTube, Tweetler ya da diğer WordPress yazıları gibi.
- Düzen blokları, beğeni düğmeleri, manşet görselleri, ayırıcılar, vs.
- Ve bunun gibi listeler, tabii ki 🙂
Görsel düzenleme
Blokların büyük bir faydası, bunları yerinde düzenleyip içeriğinizi doğrudan yönlendirebilmenizdir. Bir alıntının kaynağı veya bir düğmenin metni gibi şeyleri düzenlemek için alanlara sahip olmak yerine, içeriği doğrudan değiştirebilirsiniz. Aşağıdaki alıntıyı düzenlemeyi deneyin:
Düzenleyici daha önce kısa kodlar, özel HTML ya da “gizemli et” gömülerinin keşfi gibi yöntemler yerine “bloklar” kullanarak daha kolay, daha zengin bir yazı ve sayfa oluşturma deneyimi sunmaya çabalıyor.
Matt Mullenweg, 2017
Alıntı kaynağına karşılık gelen bilgiler, görsellerin altındaki başlık yazılarına benzer ayrı bir metin alanıdır; bu nedenle kaynağı seçseniz, değiştirseniz veya kaldırsanız bile alıntı yapısı korunur. Onu tekrar eklemek her zaman kolaydır.
Bloklar ihtiyacınız olan her şey olabilir. Örneğin, metninizin kompozisyonunun bir parçası olarak kısaltılmış bir özet eklemek isteyebilirsiniz ya da kocaman, biçimlendirilmiş bir tane göstermeyi tercih edebilirsiniz. Bu seçeneklerin tümü, yerleştiricide mevcuttur.
Galerinizlerdeki sütun adedini, kenar çubuğunda bulunan blok kontrolcüsündeki kaydırıcıyı sürükleyerek değiştirebilirsiniz.
Ortam zengin
Eğer yeni, geniş ve tam genişlikte hizalamaları galerilerle birleştirirseniz, çok hızlı bir şekilde çok zengin bir düzen oluşturabilirsiniz:
Tabii, tam genişlikteki görüntü oldukça büyük olabilir. Ama bazen görsel buna değer.
Yukarıdaki, sadece iki görselli bir galeri. Kaydırmalarla uğraşmadan görsel olarak çekici düzenler oluşturmanın daha kolay bir yolu. Ayrıca, blok değiştiriciyi kullanarak galeriyi tekrar tek tek resimlere dönüştürebilirsiniz.
Herhangi bir blok bu hizalamaları seçebilir. Gömülü blok da bunlara sahiptir ve varsayılan olarak duyarlıdır:
You can build any block you like, static or dynamic, decorative or plain. Here’s a quote block:
Kod şiirdir
WordPress topluluğu
Ek bloklar oluşturma hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz veya projeye yardımcı olmakla ilgileniyorsanız, GitHub deposuna gidin.
Gutenbergi test ettiğiniz için teşekkür ederiz!
👋